definitie eenzaamheidDe definitie van eenzaamheid bepaalt hoe je hulpverlening inzet. Eenzaamheid is voor het eerst op de internationale agenda gezet door Weiss, die het omschreef als:

‘perceived social isolation, a gnawing, chronic disease without redeeming features.'

Sociaal isolement, dus. Later heeft hij dat verfijnd en sprak hij over sociale en emotionele eenzaamheid. Die twee termen gonzen nog steeds rond in de wereld van de hulpverlening, hoewel sinds die tijd echt veel onderzoek iets anders heeft opgeleverd.

De defintie van De Jong - Gierveld en Van Tilburg, die internationaal lang toonaangevend is geweest, luidt:

"Het subjectief ervaren verschil tusesn (kwaliteit van) aanwezige en gewenste relaties." Op deze definitie wordt veel onderzoek en hulpverlening gebaseerd. Cognitie is een mooi ding. Het feit dat wij kunnen denken, informatie verwerken, een oordeel kunnen vormen, het is allemaal schitterend. Maar ik denk dat cognitie enorm overgewaardeerd is. Ik denk niet dat wij ons eenzaam voelen omdat we een denkproces doorlopen dat ons als conclusie oplevert: ik ben eenzaam. Ik denk niet dat wij onze situatie vergelijken met onze wensen en dan tot de conclusie komen dat we iets tekort komen, waarna we ons eenzaam gaan voelen.

Inmiddels heben zij hun definitie ook bijgesteld, en deze is nu:  "Eenzaamheid is het subjectief ervaren van een onplezierig of ontoelaatbaar gemis aan (kwaliteit van) bepaalde sociale relaties."

Twee essentiële dingen die anders zijn sinds de tijd van Weiss: we hebben hersenonderzoek en we hebben factoranalyse. Uit hersenonderzoek weten we dat eenzaamheid zichtbaar is in de hersenen. Dat is één. Uit verder onderzoek naar eenzaamheidservaring van mensen weten we dat er drie clusters opduiken die drie soorten behoeften beschrijven. Behoeften die, als ze niet worden vervuld, eenzaamheid tot gevolg hebben. Die behoeften zijn:

  • Emotionele verbondenheid: de behoefte je meest intieme zelf te kennen en te delen met een ander;
  • Sociale verbondenheid: vriendschappen te hebben en te onderhouden, het leven samen leven;
  • Betekenis in het leven vinden: er moet een reden zijn om te leven.

Die twee dingen betekenen dus dat wij weten dat

a. eenzaamheid direct meetbaar is in de hersenen en dat het

b. altijd een gevolg is van een tekort in één (of meer) van die drie behoeftengebieden.

Meer en meer komen neuropsychologen erachter dat wij eerder regeren op wat ons lijf ons aangeeft dan dat wij eerst denken en dan doen. Vandaar mijn definitie van eenzaamheid:

Eenzaamheid is het fysiek ervaren van tekort in (patronen van) verbinding met andere mensen.

Even punt voor punt:

Fysiek ervaren

Je ervaart het in je hersenen en geeft er vervolgens de naam eenzaamheid aan. (Of, als je niet beter weet, geef je er de naam depressie aan of welke andere stoornis ook...)

Tekort

Het gaat niet om een verlangen of een wens. Het gaat om een tekort. Wij mensen hebben behoefte aan mensen. Is die behoefte niet vervuld, dan voelen we dat als eenzaamheid. Je kunt trek hebben in een pizza, maar je hebt geen behoefte aan een pizza. Een pizza is een wens. Voedsel is een behoefte. Je moet heel herder het onderscheid tussen wens en behoefte kennen als het gaat om eenzaamheid. Als je een wens vervult, maar niet de behoefte, los je niets op.

Dit verschil maakt hulp bij eenzaamheid zo lastig. Als je denkt dat iemand de wens heeft om te gaan met anderen, kun je in de verleiding komen te denken dat elke mens dan wel goed kan zijn. Een soort pizza-aanpak. Niet dus. Je moet opzoek naar de behoefte, en die vervullen als het enigszins mogelijk is.

Patronen van verbinding

Elk soort verbinding kent eigen patronen. Die drie clusters, weet je nog? Elk cluster heeft eigen patronen van verbinding. Je bent anders verbonden met je partner dan met een visvriend. Met een collega ga je anders om dan met je neefje. Je bent anders in je rol van voorzitter van de motorclub dan als bedpartner van je liefje. Die patronen in relaties, die moeten in orde zijn. Dat is dus altijd een individuele behoefte, dat kan niet anders.

Mensen

Mensen hebben mensen nodig. Geen slangen, honden, knuffels, zorgrobots of boeken. Ons sociale brein maakt ons onderdeel van een sociaal netwerk dat echt bestaat. Het is een feitelijk, bestaand netwerk. Je bent er onderdeel van vanaf voor je geboorte. Je hebt je plats nodig in de wereld van de mensen. Lukt het je niet die plaats te ervaren, dan ervaar je de drang te zoeken naar andere invulling.

Waarom is deze definitie zo belangrijk? 

Een wens, daar kun je mensen nog wel van afbrengen. Dat is ook waar veel interventies op gericht zijn. Dat heet: standaardverlaging. Als je weet dat het hier niet gaat om een wens, maar om een behoefte, dan is standaardverlaging behoorlijk schandalig fout.

Wie niet beter weet, kun je dat niet verwijten. 

Jeannette Rijks

In Nederland is Anja Machielse onbewist de onderzoeker als het gaat om sociaal isolement bij ouderen. Al sinds eind vorige eeuw onderzoekt zij deze groep oudste Nederlanders en zij heeft hierover veel gepubliceerd.

Dat eenzaamheid wordt verward met sociaal isolement blijkt uit het feit dat veel van wat zij heeft geschreven wordt gezien als ‘de’ indeling van eenzaamheid. Dat is niet zo.

Sociaal isolement is de situatie waarin iemand leeft als het aantal contacten dat deze persoon heeft minimaal is. Sommige mensen hebben totaal geen eigen contacten en zien uitsluitend af en toe een hulpverlener. Anderen hebben één of maar een paar contacten, maar in elk geval is hun netwerk zeer fragiel. Dat kan een gevolg zijn van eigen keus of van toevallige omstandigheden. Mensen kunnen er ongelukkig onder zijn of heel tevreden.

Eenzaamheid is een gevoel dat je tekort komt, een signaal van je lichaam dat je zegt dat je patronen van verbinding met anderen mist. Dat signaal is een aanleiding tot actie, tot het wijzigen van je situatie tot het tekort is opgeheven. Lukt je dat niet, dan blijft dat waarschuwingssignaal actief, waarmee een permanente stressbron is ontstaan.

Je ziet dat eenzaamheid en sociaal isolement verschillende dingen zijn, die elkaar onderling kunnen versterken.

Het oorspronkelijke schema van Machielse is dit:

 

Later is dit verfijnd tot dit:

En weer later is dit vertaald naar interventieprofielen:

let op: deze overzichten zijn uitsluitend gemaakt op basis van situaties van ouderen. De vraag of dit schema ook van toepassing is op jongeren is bij gebrek aan onderzoeksgegevens niet te beantwoorden.

eenzaamheid in de zorgOmdat eenzaamheid voorkomt bij 40% van de 'gemiddelde' Nederlanders, is de kans nog groter dat het voorkomt bij mensen die te maken hebben met zorgmedewerkers.

Je moet er dus altijd rekening mee houden dat eenzaamheid speelt. Maar ja, wat dan? Moet je dat signaleren? En wat gebeurt er dan? Of kun je het voorkomen?

Om te beginnen, alles heet tegenwoordig zorg, dus je zult eerst moeten bepalen over wie we het hebben. Mondzorg? Geestelijke gezondheidszorg? Verpleeghuiszorg? Psychosociale zorg in de wijk? Dementiezorg? Zuigelingenzorg? Kraamzorg?

Gaat het je erom dat je mensen wilt bijstaan die zich eenzaam voelen, of mensen die hun eenzaamheid willen oplossen? Gaat het je erom mensen zo te ontvangen in je zorginstelling, dat eenzaamheid verminderd wordt? Kortom, wat wil je weten?

Wat iemand moet weten die in de zorg werkt is dus sterk afhankelijk van wat je wilt bereiken. De eerste noodzaak is uiteraard dat je weet wat eenzaamheid is, wat je eventueel zou kunnen doen en laten. Ook niet te vergeten: waar de grenzen liggen van wat mogelijk is.

Kijk eens naar dit filmpje. Daarna wil je misschien dat je iets meer weten voor je je stort in het helpen van mensen. Zij zijn het waard dat jij verstand van zaken hebt, zodat je hen goed kunt verwijzen of helpen.

Knipsel welke beslissing bij eenzaamheidHerken je dat? Je woont alleen, je voelt je eenzaam en een ander vindt dat je maar eens meer 'onder de mensen moet'. Er wordt van alles geregeld en georganiseerd voor je waar je helemaal niet op zit te wachten...... Je hebt het gevoel dat niemand begrijpt wat je graag wil, je gaat je er nog veel eenzamer door voelen.

Hoe wordt ik mijn eenzaamheid dan wel de baas?

Als je je rot voelt als je alleen bent en je (h)erkent dat je een probleem hebt en je je langdurig eenzaam voelt, is dat een signaal van je lichaam, net als bij honger en dorst. Dan moet er wel iets gebeuren. Maar pas op het moment dat jij daar zelf iets aan wilt doen, kan professionele hulp een uitkomst zijn.

 

Wanneer en waarom is het goed om professionele hulp inschakelen?

Alleen jij bent degene die zelf kan aangeven of je dat echt wilt, wat je wilt en wanneer je het wilt. Het gaat er om wat jij prettig vindt. Het is jouw leven. Als je je langdurig (+/- 9 maanden of langer) eenzaam voelt, lukt het je vaak niet meer er alleen uit te komen. Er gebeurt namelijk van alles met je, zowel in je lijf als in je hersenen. Het één is niet los te zien van het ander en dat is heel normaal. Met professionele begeleiding kan je je eenzaamheid zelf weer de baas worden. Negeer het signaal van je lichaam niet en maak de keus die bij jou past!

Marijke Coert

Individueel coach en Specialist eenzaamheid

 

 

Knipsel patronen van eenzaamheidWat een prachtige patronen zie je op deze foto hè? Het is een foto van hersenen. Ons hele lijf bestaat uit patronen. Ook in ons dagelijks leven hebben we patronen nodig. Ze geven ons veiligheid, voorspelbaarheid en vertrouwdheid en dat geeft ons dan weer een gevoel.

Waarom hebben een scheiding en een wegomlegging met elkaar te maken?

In beide gevallen worden je vaste patronen verstoord. Je vertrouwde omgeving raakt verstoord, je moet zoeken naar nieuwe wegen. Als de patronen in je lijf of je leven verstoord raken moet er herstel plaats vinden. Je hersens en/of lijf doen dat meestal zelf wel. Als de patronen in je leven verstoord raken, kun je je even heel eenzaam voelen, dat is heel normaal. Meestal los je dat zelf wel weer op, vind je de weg wel weer.

 

Ook eenzaamheid kan een patroon worden

Soms lukt het je niet om een andere weg in te slaan. Als eenzaamheid (te) lang duurt, verandert er iets in je hersenstructuur, dat heeft te maken met de permanente stress waarin je dan verkeert. Dan helpt een pilletje of wat afleiding niet. Een Specialist eenzaamheid kan je wel helpen weer nieuwe patronen te vormen.

Marijke Coert

Individueel coach en Specialist eenzaamheid

 

Start nu met de online cursus Creatief Leven tegen eenzaamheid

 Zoek je een specialist?

beeldmerk veldtocht

 

Faktor5 - opleiding voor professionals rond eenzaamheid