dokter wat kan ik doen aan eenzaamheidStel je nou eens voor...

Dat depressie, of misschien ook wel burnout, begrippen zijn die de lading niet dekken. En stel je eens voor dat gebrek aan menselijke verbinding de oorzaak zou kunnen zijn van die ellendige gevoelens. Wat zou dat betekenen voor al die mensen die zichzelf depressief noemen?
In elk geval zou het betekenen dat je moet instemmen met een heel andere visie op depressie. Dat is een hele omslag. Je bent op eens niet meer slachtoffer van een chemische onbalans, maar slachtoffer van… ja, van wij eigenlijk? Je zou jezelf slachtoffer kunnen noemen van een maatschappij die niet weet wat eenzaamheid is. Of van een maatschappij die mensen uit elkaar drijft. Of van een maatschappij die gewoon nog niet op de hoogte is van wat gebrek aan mensen in je leven met je doet.

Of...

Of je zou kunnen stoppen met jezelf te zien als slachtoffer, en op te komen voor jezelf. Dat valt nog lang niet mee. Maar het biedt wel perspectief. Want in plaats van pillen, die vaak niet eens werken, kun je op zoek naar wat wel werkt. En dat is niet zo moeilijk, als je maar weet wie je daarbij kan helpen.
Het grootste probleem bij depressiviteit is dat je er gewoon geen vertrouwen meer in hebt. Niet in de artsen niet in de pillen en al helemaal niet in die zelfbenoemde Specialisten Eenzaamheid. Dat hoort erbij. Bij chronische depressie. Of bij chronische eenzaamheid. Dat je niemand meer echt vertrouwt. Misschien was dat altijd al je probleem. Dat zou zo maar kunnen.

Toch eens informeren?

Maar hoe dan ook, je wilt ervan af. Dan is het toch wel slim eens te kijken bij wat een specialist eenzaamheid zegt over wat je kunt doen. Of over de oorzaak. Of de gevolgen. En als je er toch wel erg veel in herkent is het misschien het overwegen waard de stoute schoenen aan te trekken en hup te vragen. Nee heb je. Al.
Stel je eens voor dat het je leven zou veranderen.

 

Eenzaamheid bij ouderen, is dat wel zo’n probleem?

oude man in flatAls je het woord eenzaamheid laat vallen, denkt iedereen aan ouderen. Rollators, trieste blikken van een Eenzame Oudere vanuit een Eenzaam Flatje naar buiten, terwijl er maar Niemand Komt. Het kan toch niet zo zijn dat wij de eenzame medemens laten zitten! Hop, actie!

Onzin

Dat beeld is tragisch, want het klopt totaal niet met de werkelijkheid.
Allereerst demoniseert het de ouderdom, volkomen ten onrechte. Verreweg de meeste ouderen voelen zich niet eenzaam. Onderzoek wijst uit dat de meeste mensen zich gelukkiger voelen naarmate ze ouder worden. Je hoeft dus niet zo bang te zijn dat eenzaamheid je toegrijnst naarmate je ouder wordt. Echt, de meeste ouderen zijn geen eenzame sukkels.

Klein deel

Ten tweede is eenzaamheid bij 75-plussers maar een heel klein deel van het grote probleem dat eenzaamheid onze maatschappij oplevert. Eenzaamheid bij kinderen geeft gezondheidsproblemen en psychische problemen die een mensenleven kunnen duren, maar er is nauwelijks aandacht voor. Eenzaamheid bij volwassenen is een gezondheidsbedreiging van de eerste orde, ter vergelijken met de gevolgen van roken of drinken.

Ellendig signaal

Ten derde is eenzaamheid op zich geen probleem, net zo min als pijn op zich een probleem hoeft te zijn. Het is wel vervelend, voor veel mensen is het zelfs het meest ellendige gevoel dat er is, maar het heeft een functie. Het is een signaal dat je in actie moet komen. Een seintje om je te verbinden met anderen. En dat moet je zelf doen. Daar hoef je geen landelijke acties voor op te tuigen. Liever niet zelfs. Wie zich pas eenzaam voelt heeft waarschijnlijk wel behoefte aan steun en troost, maar wie niet leert zelf vorm te geven aan de sociale omgeving, zal altijd afhankelijk blijven van hulp.

Chronische eenzaamheid

Eenzaamheid wordt pas een echt probleem als mensen de vaardigheden niet hebben om hun eigen leven zo vorm te geven dat ze geen last hebben van eenzaamheid. Of als dat door omstandigheden niet meer kan. Maar dan is het ook een giga-probleem. Want eenzaamheid die chronisch is geworden, daar kom je niet zo maar meer van af. Eenzaamheid verandert je persoonlijkheid op een onaangename manier. Je wordt minder goed in staat gezichten te interpreteren. Neutrale gezichten beschouw je sneller als bedreigend. Je wordt angstig, achterdochtig en je trekt je terug. Je wordt dommer. Een achteruitgang van 10 IQ punten is meer regel dan uitzondering. Je hormoonhuishouding raakt in de war, met gevolg dat je het niet fijn vindt om met mensen om te gaan. Al met al is chronische eenzaamheid een aanslag op je hersenen en op je persoonlijkheid.

Kopje koffie?

Dat vraagt om meer dan gezellige huiskamers of uitjes of koffieochtenden. Dat vraagt om de erkenning dat eenzaamheid op elke leeftijd en in elke omstandigheid een bedreiging kan zijn van de gezondheid. Dus ja, eenzaamheid bij ouderen i echt een groot probleem. Maar het probleem is nog veel groter bij de rest van de bevolking. Dat vraagt om specialisten die kinderen helpen. En jonge moeders. En mensen op de werkvloer. En ja, ook ouderen. Dat vraagt om deskundigheid om mensen te leren omgaan met zichzelf en met anderen. Om die hersenen, die werkelijk ingrijpend zijn veranderd door eenzaamheid, weer een kans te geven zich te ontwikkelen tot gezonde hersenen. Daar moet je voor geleerd hebben. Een Specialist Eenzaamheid kan dat. En die schenkt daar vast ook wel een kopje koffie bij. 

 

 

 

Eenzaamheid bij ouderen, is dat wel zo’n probleem?

oude man in flatAls je het woord eenzaamheid laat vallen, denkt iedereen aan ouderen. Rollators, trieste blikken van een Eenzame Oudere vanuit een Eenzaam Flatje naar buiten, terwijl er maar Niemand Komt. Het kan toch niet zo zijn dat wij de eenzame medemens laten zitten! Hop, actie!

Onzin

Dat beeld is tragisch, want het klopt totaal niet met de werkelijkheid.
Allereerst demoniseert het de ouderdom, volkomen ten onrechte. Verreweg de meeste ouderen voelen zich niet eenzaam. Onderzoek wijst uit dat de meeste mensen zich gelukkiger voelen naarmate ze ouder worden. Je hoeft dus niet zo bang te zijn dat eenzaamheid je toegrijnst naarmate je ouder wordt. Echt, de meeste ouderen zijn geen eenzame sukkels.

Klein deel

Ten tweede is eenzaamheid bij 75-plussers maar een hele klein deel van het grote probleem dat eenzaamheid onze maatschappij oplevert. Eenzaamheid bij kinderen geeft gezondheidsproblemen en psychische problemen die een mensenleven kunnen duren, maar er is nauwelijks aandacht voor. Eenzaamheid bij volwassenen is een gezondheidsbedreiging van de eerste orde, ter vergelijken met de gevolgen van roken of drinken.

Ellendig signaal

Ten derde is eenzaamheid op zich geen probleem, net zo min als pijn op zich een probleem hoeft te zijn. Het is wel vervelend, voor veel mensen is het zelfs het meest ellendige gevoel dat er is, maar het heeft een functie. Het is een signaal dat je in actie moet komen. Een seintje om je te verbinden met anderen. En dat moet je zelf doen. Daar hoef je geen landelijke acties voor op te tuigen. Liever niet zelfs. Wie zich pas eenzaam voelt heeft waarschijnlijk wel behoefte aan steun en troost, maar wie niet leert zelf vorm te geven aan de sociale omgeving, zal altijd afhankelijk blijven van hulp.

Chronische eenzaamheid

Eenzaamheid wordt pas een echt probleem als mensen de vaardigheden niet hebben om hun eigen leven zo vorm te geven dat ze geen last hebben van eenzaamheid. Of als dat door omstandigheden niet meer kan. Maar dan is het ook een giga-probleem. Want eenzaamheid die chronisch is geworden, daar kom je niet zo maar meer van af. Eenzaamheid verandert je persoonlijkheid op een onaangename manier. Je wordt minder goed in staat gezichten te interpreteren. Neutrale gezichten beschouw je sneller als bedreigend. Je wordt angstig, achterdochtig en je trekt je terug. Je wordt dommer. Een achteruitgang van 10 IQ punten is meer regel dan uitzondering. Je hormoonhuishouding raakt in de war, met gevolg dat je het niet fijn vindt om met mensen om te gaan. Al met al is chronische eenzaamheid een aanslag op je hersenen en op je persoonlijkheid.

Kopje koffie?

Dat vraagt om meer dan gezellige huiskamers of uitjes of koffieochtenden. Dat vraagt om de erkenning dat eenzaamheid op elke leeftijd en in elke omstandigheid een bedreiging kan zijn van de gezondheid. Dat vraagt om specialisten die kinderen helpen. En jonge moeders. En mensen op de werkvloer. En ja, ook ouderen. Dat vraagt om deskundigheid om mensen te leren omgaan met zichzelf en met anderen. Om die hersenen, die werkelijk ingrijpend zijn veranderd door eenzaamheid, weer een kans te geven zich te ontwikkelen tot gezonde hersenen. Daar moet je voor geleerd hebben. Een Specialist Eenzaamheid kan dat. En die schenkt daar vast ook wel een kopje koffie bij. 

 

 

 

definitie eenzaamheidDe definitie van eenzaamheid bepaalt hoe je hulpverlening inzet. Eenzaamheid is voor het eerst op de internationale agenda gezet door Weiss, die het omschreef als:

‘perceived social isolation, a gnawing, chronic disease without redeeming features.'

Sociaal isolement, dus. Later heeft hij dat verfijnd en sprak hij over sociale en emotionele eenzaamheid. Die twee termen gonzen nog steeds rond in de wereld van de hulpverlening, hoewel sinds die tijd echt veel onderzoek iets anders heeft opgeleverd.

De defintie van De Jong - Gierveld en Van Tilburg, die internationaal lang toonaangevend is geweest, luidt:

"Het subjectief ervaren verschil tusesn (kwaliteit van) aanwezige en gewenste relaties." Op deze definitie wordt veel onderzoek en hulpverlening gebaseerd. Cognitie is een mooi ding. Het feit dat wij kunnen denken, informatie verwerken, een oordeel kunnen vormen, het is allemaal schitterend. Maar ik denk dat cognitie enorm overgewaardeerd is. Ik denk niet dat wij ons eenzaam voelen omdat we een denkproces doorlopen dat ons als conclusie oplevert: ik ben eenzaam. Ik denk niet dat wij onze situatie vergelijken met onze wensen en dan tot de conclusie komen dat we iets tekort komen, waarna we ons eenzaam gaan voelen.

Inmiddels heben zij hun definitie ook bijgesteld, en deze is nu:  "Eenzaamheid is het subjectief ervaren van een onplezierig of ontoelaatbaar gemis aan (kwaliteit van) bepaalde sociale relaties."

Twee essentiële dingen die anders zijn sinds de tijd van Weiss: we hebben hersenonderzoek en we hebben factoranalyse. Uit hersenonderzoek weten we dat eenzaamheid zichtbaar is in de hersenen. Dat is één. Uit verder onderzoek naar eenzaamheidservaring van mensen weten we dat er drie clusters opduiken die drie soorten behoeften beschrijven. Behoeften die, als ze niet worden vervuld, eenzaamheid tot gevolg hebben. Die behoeften zijn:

  • Emotionele verbondenheid: de behoefte je meest intieme zelf te kennen en te delen met een ander;
  • Sociale verbondenheid: vriendschappen te hebben en te onderhouden, het leven samen leven;
  • Betekenis in het leven vinden: er moet een reden zijn om te leven.

Die twee dingen betekenen dus dat wij weten dat

a. eenzaamheid direct meetbaar is in de hersenen en dat het

b. altijd een gevolg is van een tekort in één (of meer) van die drie behoeftengebieden.

Meer en meer komen neuropsychologen erachter dat wij eerder regeren op wat ons lijf ons aangeeft dan dat wij eerst denken en dan doen. Vandaar mijn definitie van eenzaamheid:

Eenzaamheid is het fysiek ervaren van tekort in (patronen van) verbinding met andere mensen.

Even punt voor punt:

Fysiek ervaren

Je ervaart het in je hersenen en geeft er vervolgens de naam eenzaamheid aan. (Of, als je niet beter weet, geef je er de naam depressie aan of welke andere stoornis ook...)

Tekort

Het gaat niet om een verlangen of een wens. Het gaat om een tekort. Wij mensen hebben behoefte aan mensen. Is die behoefte niet vervuld, dan voelen we dat als eenzaamheid. Je kunt trek hebben in een pizza, maar je hebt geen behoefte aan een pizza. Een pizza is een wens. Voedsel is een behoefte. Je moet heel herder het onderscheid tussen wens en behoefte kennen als het gaat om eenzaamheid. Als je een wens vervult, maar niet de behoefte, los je niets op.

Dit verschil maakt hulp bij eenzaamheid zo lastig. Als je denkt dat iemand de wens heeft om te gaan met anderen, kun je in de verleiding komen te denken dat elke mens dan wel goed kan zijn. Een soort pizza-aanpak. Niet dus. Je moet opzoek naar de behoefte, en die vervullen als het enigszins mogelijk is.

Patronen van verbinding

Elk soort verbinding kent eigen patronen. Die drie clusters, weet je nog? Elk cluster heeft eigen patronen van verbinding. Je bent anders verbonden met je partner dan met een visvriend. Met een collega ga je anders om dan met je neefje. Je bent anders in je rol van voorzitter van de motorclub dan als bedpartner van je liefje. Die patronen in relaties, die moeten in orde zijn. Dat is dus altijd een individuele behoefte, dat kan niet anders.

Mensen

Mensen hebben mensen nodig. Geen slangen, honden, knuffels, zorgrobots of boeken. Ons sociale brein maakt ons onderdeel van een sociaal netwerk dat echt bestaat. Het is een feitelijk, bestaand netwerk. Je bent er onderdeel van vanaf voor je geboorte. Je hebt je plats nodig in de wereld van de mensen. Lukt het je niet die plaats te ervaren, dan ervaar je de drang te zoeken naar andere invulling.

Waarom is deze definitie zo belangrijk? 

Een wens, daar kun je mensen nog wel van afbrengen. Dat is ook waar veel interventies op gericht zijn. Dat heet: standaardverlaging. Als je weet dat het hier niet gaat om een wens, maar om een behoefte, dan is standaardverlaging behoorlijk schandalig fout.

Wie niet beter weet, kun je dat niet verwijten. 

Jeannette Rijks

In Nederland is Anja Machielse onbewist de onderzoeker als het gaat om sociaal isolement bij ouderen. Al sinds eind vorige eeuw onderzoekt zij deze groep oudste Nederlanders en zij heeft hierover veel gepubliceerd.

Dat eenzaamheid wordt verward met sociaal isolement blijkt uit het feit dat veel van wat zij heeft geschreven wordt gezien als ‘de’ indeling van eenzaamheid. Dat is niet zo.

Sociaal isolement is de situatie waarin iemand leeft als het aantal contacten dat deze persoon heeft minimaal is. Sommige mensen hebben totaal geen eigen contacten en zien uitsluitend af en toe een hulpverlener. Anderen hebben één of maar een paar contacten, maar in elk geval is hun netwerk zeer fragiel. Dat kan een gevolg zijn van eigen keus of van toevallige omstandigheden. Mensen kunnen er ongelukkig onder zijn of heel tevreden.

Eenzaamheid is een gevoel dat je tekort komt, een signaal van je lichaam dat je zegt dat je patronen van verbinding met anderen mist. Dat signaal is een aanleiding tot actie, tot het wijzigen van je situatie tot het tekort is opgeheven. Lukt je dat niet, dan blijft dat waarschuwingssignaal actief, waarmee een permanente stressbron is ontstaan.

Je ziet dat eenzaamheid en sociaal isolement verschillende dingen zijn, die elkaar onderling kunnen versterken.

Het oorspronkelijke schema van Machielse is dit:

 

Later is dit verfijnd tot dit:

En weer later is dit vertaald naar interventieprofielen:

let op: deze overzichten zijn uitsluitend gemaakt op basis van situaties van ouderen. De vraag of dit schema ook van toepassing is op jongeren is bij gebrek aan onderzoeksgegevens niet te beantwoorden.

Start nu met de online cursus Creatief Leven tegen eenzaamheid

 Zoek je een specialist?

beeldmerk veldtocht

 

Faktor5 - opleiding voor professionals rond eenzaamheid