Als je aan eenzaamheid denkt gaan je gedachten misschien naar verzorgingshuizen. Of verpleeghuizen. Je denkt misschien aan de bekende geraniums waar mensen achter zitten. Maar eenzaamheid komt meer voor dan je misschien denkt. Eenzaamheid is een onderwerp dat ons allemaal bezig houdt. Logisch: veertig procent van de bevolking heeft er last van, er is dus altijd wel iemand in je leven die ermee te maken heeft. Is het niet bij een van de mensen die je als vrijwilliger bezoekt, dan is het wel iemand uit je familie- of kennissenkring.

Eerst: wat is eenzaamheid precies?

Eenzaamheid is het fysiek ervaren van een tekort aan verbinding met anderen.

Fysiek ervaren, dat wil zeggen: het is een lichamelijk iets. Dat komt omdat je eenzaamheid ervaart in de hersenen. Eenzaamheid kun je meten aan de hersenactiviteit. Op het moment dat iemand voelt er niet bij te horen, buitengesloten te zijn, geen verbinding te hebben met de anderen. Daarom is het een lichamelijk fenomeen: je kunt het meten in de hersenen. Opvallend is dat eenzaamheid in precies hetzelfde deel van de hersenen te ziens is als lichamelijke pijn. Eenzaamheid doet pijn. Letterlijk.

Nu weten we dat pijn een functie heeft. Het is een waarschuwingssignaal. Pijn waarschuwt ons dat er iets niet in de haak is, en het wijst ons op gevaar. Pijn zet ons aan tot actie: let op, haal die hand uit het vuur. Of: let op, je buik doet te veel pijn, ga naar de dokter. Of let op: je slaat naast de spijker, niet meer doen!

De pijn van eenzaamheid zet aan tot andere actie. Tot het versterken van de verbinding met anderen. Tot het aanhalen van oude contacten. Tot het maken van nieuwe vrienden. Tot het openstellen van jezelf voor anderen. Wie er niet in slaagt dat te doen, heeft een groot probleem. Het alarm blijft aan staan. Het blijft onrust veroorzaken, daar in die hersenen. Stress. Verwarring. En dat heeft verstrekkende gevolgen.

Eenzaamheid zelf is dus niet echt een probleem. Eenzaamheid is als een trouwe makker die je af en toe waarschuwt voor gevaar. Wie net een partner verloren heeft zal niet verbaasd zijn over eenzaamheid. Het heeft ook geen zin om te denken dat je dat weg kunt poetsen. Hoe verdrietig ook, het hoort erbij. Maar eenzaamheid mag geen dagelijkse metgezel worden. Wie na drie jaar teruggetrokken in huis zit en geen vrienden meer over heeft, zit diep in de problemen. Dieper dan de meeste mensen beseffen.

Eenzaamheid die niet wordt opgelost is als een woekering in je lijf. Het verandert je hersenen, het ondermijnt je afweersysteem en maakt je als het ware tot een ander mens. Eenzaamheid maakt je tot een schaduw van je eigen ik. Eenzaamheid zorgt voor het verlagen van je zelfvertrouwen, voor het verminderen van je sociale vaardigheden en het maakt je teruggetrokken. Langer durende eenzaamheid zorgt er daardoor voor dat je het zelf niet meer kunt oplossen. Je draait in kringetjes rond.

Wat doet eenzaamheid met je volgens wetenschappers?

  • schadelijke invloed van eenzaamheid op de gezondheid
  • Onderzoek naar eenzaamheid heeft een verscheidenheid aan functionele, psychosociale en fysiologische nadelige gevolgen aangetoond, waaronder:
  • Verminderde lichamelijke activiteit13
  • Verminderde motoriek14,15
  • Symptomen van depressie16
  • Verstoorde:slapen en overdag dysfunctie17
  • Verminderde mentale en cognitieve functie18
  • Verhoogde systolische bloeddruk19
  • Verhoogde sympathische tonus en vasculaire weerstand20,21
  • Verhoogde hypothalamus hypofyse bijnierschors activiteit22,23
  • Veranderde genexpressie met betrekking tot anti-inflammatoire reacties24
  • Verandering in het afweersysteem,26

Van nog groter zorg is echter een groeiende hoeveelheid onderzoek dat eenzaamheid aanwijst als risicofactor voor zowel functieverlies en verhoogde sterfte.4,8,27-29 Kort gezegd zijn er aanwijzingen dat de persoonlijke ervaring van eenzaamheid aanzienlijk kan bijdragen aan een vroegtijdige dood, onafhankelijk van andere fysieke, gedrags- of psychologische factoren.

Eenzaamheid is dus vooral een probleem als je het niet kunt oplossen. En veel mensen kunnen het niet oplossen. Daar kunnen heel wat redenen voor zijn. Om er eens een paar te noemen:

  • weten – als iemand zelf geen idee heeft dat ie een probleem heeft, zal ie het zeker niet willen oplossen
  • willen – zelfs als iemand weet dat ie een probleem heeft, moet ie het ook nog wel willen oplossen
  • kunnen – iemand moet weten wat ie kan doen om het op te lossen en de mogelijkheden moeten er zijn
  • doen – dan moet iemand tot actie over gaan. De juiste actie, in de richting van een oplossing.

Veel mensen die in de positie zijn dat ze niet (meer) goed voor zichzelf kunnen zorgen, zullen ook niet in staat zijn hun leven zo aan te passen dat ze zich minder eenzaam voelen. De vraag is: kunnen wij daar wat aan doen?

Het antwoord is: ja. Maar wel met een hoop slagen om de arm. Hoe iemand zich voelt is voor een deel het gevolg van de persoonlijkheid, die genetisch is bepaald. Voor een ander deel is dat het gevolg van hoe iemand zich gedraagt. Maar ook een deel wordt bepaald door de omgeving.

Mevrouw Van Dam woont nu al jaren in het verzorgingshuis waar ze naar toe ging omzat ze bijna niet meer kon zien. Acht jaar gelden kwam ze aan en ze voelde zich na een tijd als een vis in het water. Ze zong in de zanggroep, leerde zelfs nog braille en maakte snel vrienden. Ze zegt: ‘ik was wel wat vereenzaamd in mijn eigen huis, al had ik dat zelf niet zo in de gaten. Voor mij was het vooral moeilijk dat ik niet meer kon zien. Maar toen ik hier kwam ging er een wereld voor me open. Maar ja, dat is al weer een tijd terug’.

De laatste paar jaar is mevrouw Van Dam steeds meer afhankelijk geworden van hulp. Ze heeft reuma en kan niet meer zonder hulp naar de bijeenkomsten in het tehuis. Daarbij is ze iemand die net graag om hulp vraagt. Intussen zijn ervan de vrienden die ze hier in het tehuis maakte al een aantal overleden, contact met familie heeft ze niet. Langzamerhand is ze weer vereenzaamd, maar nu is er geen directe reden iets aan de situatie te doen. Ze zit toch in een verzorgingshuis? Ze krijgt toch zorg?

Mevrouw Van Dam is dus iemand die zelf contacten kan leggen, vriendschappen sluiten. Daar is niks mis mee. Haar gedrag (geen hulp vragen) is wel degelijk een rem op haar mogelijkheden. Maar de omgevingsfactoren vormen in haar geval wel de grootste problemen.

Laten we eens kijken wat we zouden kunnen doen om het leven van mevrouw Van Dam minder eenzaam te maken. Om te beginnen is het zaak te zorgen dat haar ‘uitgangspositie’ goed is. Wat bedoel ik daar mee? Als iemand zich eenzaam voelt, is ie niet de meest vrolijke versie van zichzelf. Het gevolg is dat het leggen van contact lastig is: mensen vinden jou als je somber bent niet leuk, dus waarom zouden ze met jou omgaan?! De uitgangspositie moet dus eerst zo goed mogelijk zijn.

Wat gebeurt er als je daar geen tijd en aandacht voor neemt? Dan zal mevrouw Van Dam misschien overgehaald kunnen worden zich te laten halen door een vrijwilliger om mee te doen aan een van de activiteiten in het huis. Maar als mevrouw Van Dam de uitstraling van een oorwurm heeft zal niemand blij zijn haar te zien. Ze is met haar verminderde zelfvertrouwen toch al kwetsbaar voor afwijzing. Komt die afwijzing op dit moment, dan kan dat wel eens de laatste keer zijn dat ze zich buiten haar kamerdeur waagt.

Het is daarom van het grootste belang dat er eerst gewerkt wordt aan de uitgangspositie. Dus gaan we na hoe het staat met het zelfvertrouwen van mevrouw Van Dam. Met haar vitaliteit en hoop voor de toekomst. Het is in dit stadium heel belangrijk dat ze begeleid wordt door iemand die haar voldoende voorbereidt op haar terugkeer in de sociale omgeving. Zo iemand kan haar helpen zich zo op te stellen dat ze meer voor zichzelf op komt, en dat ze er klaar voor is weer om te gaan met anderen.

Wie in de gelegenheid is een ander weer te helpen contacten aan te gaan, moet zich realiseren dat het gaat om verbinding met anderen. Verbinding is meer dan een praatje, is meer dan eenrichtingverkeer. Verbinding is een relatie van mens tot mens, iets wat van beide kanten vraagt om een beetje van jezelf geven. Dat werkt alleen als je in de gelegenheid bent elkaar meerdere keren te ontmoeten, tot een gesprek te komen, tot elkaar te komen. Zo maar een keer een uitje maken werkt op geen enkele manier aan het oplossen van eenzaamheid.

Daar moet dus gelegenheid voor zijn. Op regelmatige basis. De regel: rust, ritme, regelmaat is niet alleen voor baby’s goed, we hebben het allemaal tot op zekere hoogte nodig, in elk geval ook in onze relaties.

Eenzaamheid aanpakken begint bij bewustwording. Maar bij dat alles is misschien wel het belangrijkste: er moet goede hulp aanwezig zijn. We denken vaak dat als we met iemand in gesprek gaan, dat het dan wel in orde komt. Dat we de ander dan wel zo ver krijgen dat ie weer onder de mensen komt. Helaas werkt het vaak niet zo. Dat in gesprek gaan, dat lukt meestal nog wel. Maar dan… mensen die zich langer eenzaam voelen, zijn meestal niet leuk. Niet voor zichzelf, niet voor een ander. Dat is geen goede start voor het aangaan van contact. Zo werkt het niet.

Hoe werk het dan wel?

Samengevat kan er voor mevrouw Van Dam het volgende worden gedaan:

1. afwegen of de nodige inspanning geleverd kan (blijven) worden in het geval mevrouw Van Dam hulp nodig heeft bij eenzaamheid.

2. in gesprek gaan. Voelt zij zich eenzaam en wil ze geholpen worden daar wat aan te doen?

3. haar voorbereiden op weer aanhalen van of leggen van contact

4. samen met haar een plan maken en uitvoeren om weer in contact te koen met anderen en dat ook blijvend doen…

Dat vraagt nogal wat. Aan deskundigheid in het omgaan met eenzaamheid, maar zeker niet minder in het blijvend bieden van aandacht, tijd en gelegenheid om met anderen om te gaan. Wie zich als vrijwilliger wil bezig houden met hulp bij eenzaamheid, kan er niet omheen dat dit veel van iemand vraagt. Zonder behoorlijke opleiding zal het vaak niet verder komen dan een serie gesprekken, zonder dat er iets aan de eenzaamheid verandert.

We weten wat eenzaamheid met ons doet. Het maakt niet alleen dat we eerder sterven, het maakt ons ongelukkig. Het maakt dat de tijd die we te leven hebben ongezonder is dan nodig. Eenzaamheid is echt een gezondheidsprobleem van de eerste orde. Eenzaamheid is lijden.

Niet altijd kan dat lijden worden opgelost. Maar als we ook maar half de kans hebben dat lijden te verminderen, moeten we die met beide handen aanpakken. Want aan eenzaamheid kun je vaker wat doen dan je denkt. Het is de kunst te leren wanneer hulp zinvol is, en wanneer steun en troost de beste keus is. Maar het is het meer dan waard dat te leren beoordelen. Voor degene die je als vrijwilliger begeleidt, maar zeker ook voor de mensen in jouw eigen kring, of wie weet, voor jezelf.

Naschrift: met mevrouw Van Dam is een plan gemaakt, ze had er zin in en genoot van de extra aandacht die ze kreeg. Helaas viel ze en brak haar heup voordat haar ‘come-back’ in het huis kon plaatsvinden.

Het leven is niet maakbaar. Maar eenzaamheid is zo slecht voor ons, dat we alles moeten doen om te voorkomen dat het ons leven beheerst. Pas als dat niet kan, dan is troost onze laatste optie.